Phân Xanh Là Gì? Lợi Ích Và Cách Sử Dụng

Phân xanh là gì?

Phân xanh là phần thân, lá, rễ hoặc toàn bộ cây trồng được sử dụng khi còn xanh để bổ sung vật liệu hữu cơ cho đất. Cây có thể được trồng trực tiếp trên khu đất cần cải tạo, sau đó cắt và vùi tại chỗ. Trong một số trường hợp, sinh khối được thu từ khu vực khác rồi chuyển đến để phủ mặt, ủ hoặc trộn vào đất.

Khác với phân chuồng hay phân compost, phân xanh không nhất thiết phải trải qua quá trình ủ hoai hoàn chỉnh trước khi sử dụng. Nguồn vật liệu này thường được đưa vào đất khi còn tương đối non, mềm và giàu độ ẩm để quá trình phân giải diễn ra thuận lợi hơn.

Theo hệ thống thông tin nông nghiệp của FAO, phân xanh thường là cây che phủ được gieo giữa hai vụ hoặc kết hợp trong hệ thống canh tác nhằm hỗ trợ độ phì cho vụ cây tiếp theo. Dinh dưỡng và chất hữu cơ được giải phóng sau khi sinh khối thực vật bị vi sinh vật đất phân giải.

Nói cách khác, phân xanh không chỉ là một loại vật liệu bón vào đất mà còn là một biện pháp canh tác. Người trồng chủ động sử dụng cây sống để tạo rễ, che phủ mặt đất, giữ dinh dưỡng và hình thành nguồn sinh khối phục vụ cải tạo đất.

Phân xanh là nguồn sinh khối thực vật bổ sung cho đất

Đặc điểm của phân xanh

Phân xanh thường có một số đặc điểm chính:

• Có nguồn gốc từ thân, lá, rễ và toàn bộ sinh khối thực vật.
• Thường được sử dụng khi cây còn non hoặc chưa hình thành nhiều hạt.
• Có thể trồng xen, luân canh hoặc trồng trong thời gian đất nghỉ.
• Được cắt vùi tại chỗ, chuyển sang khu vực khác hoặc dùng làm vật liệu phủ.
• Cần thời gian phân giải trước khi dinh dưỡng trở nên thuận lợi hơn cho cây trồng.
• Hiệu quả phụ thuộc loại cây, tuổi sinh khối, lượng sử dụng và điều kiện đất.

Phân xanh thuộc nhóm nguồn hữu cơ thực vật nhưng không đồng nghĩa với mọi loại phân bón hữu cơ. Mỗi loại vật liệu có đặc điểm xử lý, tốc độ phân giải và cách sử dụng khác nhau.

Phân xanh khác gì phân hữu cơ ủ hoai?

Tiêu chí	Phân xanh	Phân hữu cơ ủ hoai
Nguyên liệu	Cây trồng, thân lá và sinh khối thực vật	Phụ phẩm thực vật, phân chuồng hoặc hỗn hợp hữu cơ
Trạng thái khi sử dụng	Còn xanh, tương đối non hoặc mới cắt	Đã trải qua quá trình ủ phân giải
Cách dùng	Cắt vùi, phủ mặt hoặc xử lý trước khi bón	Bón lót, trộn đất hoặc bổ sung quanh vùng rễ
Tốc độ cung cấp dinh dưỡng	Phụ thuộc quá trình phân giải trong đất	Thường ổn định hơn do đã được ủ
Mục tiêu chính	Che phủ, tạo sinh khối, tuần hoàn dinh dưỡng	Bổ sung hữu cơ và dinh dưỡng đã được xử lý

Điểm khác biệt quan trọng là phân xanh tiếp tục phân giải sau khi được đưa vào đất. Vì vậy, người trồng cần chú ý thời điểm cắt, độ già của cây, độ ẩm đất và khoảng nghỉ trước khi gieo trồng vụ mới.

Cây phân xanh là gì?

Cây phân xanh là những cây được trồng chủ yếu để tạo sinh khối, che phủ và hỗ trợ cải thiện điều kiện đất thay vì thu hoạch làm sản phẩm chính. Sau một thời gian sinh trưởng, cây được cắt, băm và hoàn trả lại cho đất.

Một cây phù hợp để làm phân xanh thường đáp ứng các đặc điểm:

• Phát triển nhanh và tạo nhiều thân lá.
• Thích nghi với khí hậu, đất đai tại khu vực trồng.
• Dễ cắt, dễ băm và không quá chậm phân giải.
• Có khả năng che phủ bề mặt đất tốt.
• Không cạnh tranh quá mạnh với cây trồng chính.
• Không phát tán khó kiểm soát hoặc trở thành cỏ dại.
• Có thể sinh trưởng trong thời gian đất nghỉ giữa hai vụ.

Không phải cây xanh nào cũng phù hợp để sử dụng làm cây phân xanh. Những cây có thân quá cứng, chứa nhiều hạt, có khả năng tái sinh mạnh hoặc mang nguồn sâu bệnh cần được cân nhắc kỹ trước khi đưa vào ruộng, vườn.

Các loại cây phân xanh phổ biến

Cây phân xanh có thể được chia thành nhóm họ đậu và nhóm không thuộc họ đậu. Mỗi nhóm có thế mạnh khác nhau, vì vậy cần lựa chọn theo mục tiêu cải tạo đất và điều kiện canh tác.

Cây phân xanh thuộc họ đậu

Cây họ đậu thường được lựa chọn nhờ khả năng cộng sinh với vi khuẩn nốt sần ở rễ. Quá trình này giúp cây sử dụng nguồn đạm từ không khí và đưa một phần đạm vào hệ thống canh tác thông qua rễ, tàn dư thực vật và sinh khối sau khi phân giải.

Một số cây có thể được cân nhắc gồm:

• Điền thanh.
• Đậu xanh.
• Đậu tương.
• Lạc.
• Một số loại muồng phù hợp với điều kiện địa phương.
• Các cây họ đậu bò phủ mặt đất.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng chỉ cần trồng cây họ đậu là đất sẽ được cung cấp đủ đạm. Khả năng cố định đạm phụ thuộc giống cây, vi khuẩn cộng sinh, độ phì, độ ẩm, thời gian sinh trưởng và lượng sinh khối tạo ra.

Cây phân xanh không thuộc họ đậu

Nhóm này thường được sử dụng để tạo nhiều sinh khối, che phủ bề mặt, giữ lại dinh dưỡng còn dư trong đất và hạn chế đất bị xói mòn.

Có thể lựa chọn:

• Một số loại cỏ sinh trưởng nhanh.
• Cây ngũ cốc dùng làm cây che phủ.
• Các loại cây thân thảo có bộ rễ phát triển.
• Cây tạo tán thấp phù hợp trồng giữa hàng.

Cây không họ đậu không có lợi thế cố định đạm như cây họ đậu, nhưng có thể hấp thu phần dinh dưỡng còn lại sau vụ trước. Khi sinh khối được hoàn trả và phân giải, một phần dinh dưỡng sẽ tiếp tục tham gia vào chu trình đất – cây.

Trồng hỗn hợp cây phân xanh

Kết hợp cây họ đậu với cây tạo sinh khối là phương án giúp khai thác nhiều chức năng cùng lúc. Cây họ đậu hỗ trợ nguồn đạm sinh học, trong khi nhóm cỏ hoặc cây không họ đậu tạo thảm che phủ và lượng thân lá lớn hơn.

Dù vậy, trồng hỗn hợp cũng đòi hỏi quản lý chặt chẽ hơn. Các cây cần có chu kỳ sinh trưởng tương đối phù hợp, không lấn át nhau và có thể cắt cùng thời điểm.

Cây phân xanh được trồng để tạo sinh khối và cải tạo đất

Lợi ích của phân xanh đối với đất và cây trồng

Bổ sung chất hữu cơ

Khi thân, lá và rễ cây phân xanh được phân giải, vật liệu hữu cơ được đưa trở lại đất. Đây là nguồn thức ăn cho sinh vật đất và là nguyên liệu tham gia quá trình hình thành mùn.

Việc bổ sung hữu cơ thường xuyên đặc biệt cần thiết tại những khu đất canh tác liên tục, ít tàn dư thực vật hoặc thường xuyên bị rửa trôi.

Hỗ trợ cải thiện cấu trúc đất

Bộ rễ của cây phân xanh phát triển trong thời gian cây sống, tạo nên các khe rỗng trong đất. Sau khi rễ phân hủy, các đường dẫn này có thể hỗ trợ nước và không khí di chuyển thuận lợi hơn.

Sinh khối phân xanh còn góp phần:

• Hỗ trợ đất tơi xốp hơn.
• Giảm tình trạng bề mặt đất bị đóng váng.
• Cải thiện khả năng thấm và giữ nước.
• Tạo môi trường thuận lợi hơn cho sinh vật đất.
• Hạn chế đất bị nén chặt khi được quản lý phù hợp.

Hỗ trợ tuần hoàn dinh dưỡng

Cây phân xanh hấp thu dinh dưỡng trong thời gian sinh trưởng. Khi cây bị cắt và hoàn trả cho đất, lượng dinh dưỡng được tích lũy trong thân, lá và rễ sẽ dần được giải phóng.

Đối với cây không họ đậu, lợi ích quan trọng là giữ lại một phần dinh dưỡng có nguy cơ bị rửa trôi. Đối với cây họ đậu, hệ thống canh tác có thể nhận thêm nguồn đạm sinh học sau khi sinh khối được phân giải.

Che phủ và bảo vệ bề mặt đất

Để đất trống trong thời gian dài có thể làm tăng tác động của mưa, nắng và dòng chảy bề mặt. Thảm cây phân xanh giúp giảm lực tác động trực tiếp của hạt mưa và hạn chế bốc hơi nước quá nhanh.

Trên đất dốc hoặc khu vực có lượng mưa lớn, cây che phủ còn góp phần giảm xói mòn, giữ đất và hạn chế cuốn trôi lớp đất mặt.

Hỗ trợ hạn chế cỏ dại

Khi cây phân xanh phát triển nhanh và tạo tán kín, lượng ánh sáng chiếu xuống mặt đất giảm. Điều này có thể hạn chế một phần khả năng nảy mầm và sinh trưởng của cỏ dại.

Tuy nhiên, phân xanh không phải biện pháp diệt cỏ hoàn toàn. Nếu để cây phân xanh tạo hạt hoặc chọn loài phát tán mạnh, chính cây được trồng cũng có thể trở thành đối tượng khó kiểm soát.

Tận dụng thời gian đất nghỉ

Thay vì để đất trống giữa hai vụ, người trồng có thể gieo cây phân xanh để tạo rễ sống, che phủ và sản xuất sinh khối. Đây là cách tận dụng thời gian nghỉ của đất để chuẩn bị điều kiện tốt hơn cho vụ tiếp theo.

Việc kết hợp cây phân xanh với các phương pháp cải tạo đất vườn cây ăn trái còn giúp duy trì nguồn hữu cơ tại chỗ và giảm phụ thuộc hoàn toàn vào vật liệu vận chuyển từ bên ngoài.

Hạn chế của phân xanh cần biết

Phân xanh đem lại nhiều lợi ích nhưng không phải lúc nào cũng phù hợp với mọi vườn hoặc mọi thời điểm.

Một số hạn chế cần lưu ý:

• Cần thời gian và diện tích để cây tạo đủ sinh khối.
• Có thể cạnh tranh nước, ánh sáng và dinh dưỡng với cây chính.
• Cây quá già sẽ có thân cứng và phân giải chậm.
• Cây đã tạo hạt có nguy cơ phát tán trở lại.
• Sinh khối tươi vùi quá dày có thể gây thiếu thông thoáng.
• Đất quá ướt hoặc ngập nước làm quá trình phân giải dễ chuyển sang trạng thái yếm khí.
• Sau khi vùi cần có thời gian nghỉ trước khi gieo hạt hoặc trồng cây non.
• Giá trị dinh dưỡng không đồng đều giữa các loại cây.

Điều kiện hảo khí, yếm khí, nhiệt độ và độ ẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phân giải vật liệu hữu cơ trong đất. Vì vậy, không nên vùi lượng lớn sinh khối tươi vào khu đất đang úng nước hoặc thoát nước kém.

Cách sử dụng phân xanh hiệu quả

Bước 1: Xác định mục tiêu sử dụng

Trước khi chọn cây, cần xác định khu đất đang cần điều gì.

Mục tiêu	Hướng lựa chọn
Hỗ trợ bổ sung đạm	Ưu tiên cây họ đậu
Tạo nhiều sinh khối	Chọn cây phát triển thân lá nhanh
Che phủ đất	Chọn cây tạo tán kín hoặc bò lan
Hạn chế xói mòn	Chọn cây có bộ rễ phát triển
Trồng giữa hai vụ	Chọn cây có chu kỳ ngắn
Trồng xen vườn lâu năm	Chọn cây thấp, dễ kiểm soát

Không nên chọn cây chỉ vì cây phát triển nhanh. Cần xem xét khả năng cạnh tranh nước, nguy cơ phát tán và mức độ phù hợp với cây trồng chính.

Bước 2: Chọn vị trí và thời điểm trồng

Cây phân xanh có thể được bố trí:

• Trên đất nghỉ giữa hai vụ.
• Giữa hàng cây ăn trái hoặc cây công nghiệp.
• Tại các khu vực đất trống trong vườn.
• Theo đường đồng mức trên đất dốc.
• Trên khu đất cần tăng che phủ.
• Ở khu vực chuyên tạo sinh khối để chuyển sang nơi khác.

Nếu trồng xen trong vườn cây lâu năm, cần giữ khoảng cách hợp lý với vùng rễ chính và chủ động cắt khi cây phân xanh phát triển quá cao.

Bước 3: Cắt cây đúng thời điểm

Thời điểm phù hợp thường là khi cây đã tạo được lượng thân lá tương đối nhưng chưa quá già và chưa hình thành nhiều hạt.

Cắt quá sớm khiến lượng sinh khối thấp. Ngược lại, cắt quá muộn làm thân cây hóa gỗ, tăng tỷ lệ vật liệu khó phân giải và có nguy cơ phát tán hạt.

Hướng dẫn của cơ quan nông nghiệp Bắc Ireland cũng khuyến nghị nên xử lý cây phân xanh khi cây còn mềm, xanh và trước khi hình thành hạt.

Bước 4: Cắt nhỏ và phân bố đều

Sau khi cắt, nên băm thân và lá thành đoạn ngắn. Sinh khối nhỏ có diện tích tiếp xúc lớn hơn, dễ được trộn đều và thuận lợi cho hoạt động của sinh vật phân giải.

Không nên gom toàn bộ vật liệu thành từng đống dày rồi chôn sâu. Phần bên trong đống sinh khối có thể thiếu oxy, giữ nước và phân hủy không đồng đều.

Quy trình có thể thực hiện như sau:

1. Cắt cây trước khi cây tạo hạt.
2. Băm ngắn phần thân và lá.
3. Rải thành lớp tương đối đều.
4. Trộn nhẹ vào lớp đất mặt.
5. Duy trì độ ẩm vừa phải.
6. Theo dõi mùi, nhiệt và trạng thái vật liệu.

Cây phân xanh nên được trộn trong lớp đất bề mặt, nơi có nhiều hoạt động sinh học, thay vì chôn sâu thành một lớp tập trung.

Bước 5: Chờ phân giải trước khi trồng cây chính

Sau khi vùi phân xanh, không nên gieo hạt ngay. Sinh khối tươi đang phân giải có thể làm môi trường đất thay đổi tạm thời và ảnh hưởng đến hạt giống hoặc bộ rễ non.

Khoảng nghỉ thường được khuyến nghị là từ hai đến ba tuần, đặc biệt khi cây tiếp theo được gieo trực tiếp bằng hạt. Thời gian thực tế có thể dài hơn nếu:

• Sinh khối đã già.
• Thân cây chưa được băm nhỏ.
• Lượng vật liệu vùi quá lớn.
• Nhiệt độ thấp.
• Đất quá khô hoặc quá ướt.
• Khả năng thoát nước kém.

Trước khi trồng, nên kiểm tra:

• Vật liệu đã mềm và giảm thể tích.
• Đất không nóng bất thường.
• Không có mùi chua hoặc mùi yếm khí mạnh.
• Đất ẩm nhưng không bị úng.
• Không còn lớp thân lá dày tại vùng gieo hạt.

Phân xanh bổ sung chất hữu cơ cho đất

Ba cách ứng dụng phân xanh trong thực tế

Cắt và vùi tại chỗ

Đây là phương pháp phổ biến trên đất nghỉ giữa hai vụ. Cây được trồng ngay tại khu vực cần cải tạo, sau đó cắt, băm và trộn vào lớp đất mặt.

Ưu điểm của cách này là giảm công vận chuyển và hoàn trả trực tiếp lượng sinh khối được tạo ra trên ruộng.

Cắt làm vật liệu phủ mặt

Trong vườn cây lâu năm, sinh khối có thể được cắt và rải trên mặt đất thay vì vùi toàn bộ.

Lớp phủ giúp giảm bốc hơi nước, hạn chế đất trống và bổ sung hữu cơ khi vật liệu phân hủy. Tuy nhiên, không nên phủ thân lá tươi sát cổ rễ hoặc đắp thành lớp quá dày quanh gốc cây.

Thu sinh khối để xử lý trước khi bón

Nếu lượng cây xanh lớn hoặc vật liệu có thân tương đối cứng, người trồng có thể thu gom để ủ trước khi sử dụng. Đây là cách chuyển từ sử dụng phân xanh trực tiếp sang xử lý vật liệu hữu cơ có kiểm soát.

Khi cần tìm hiểu thêm về các nguồn hữu cơ khác, người trồng có thể tham khảo bài viết về các loại phân bón hữu cơ phổ biến để lựa chọn phương án phù hợp với điều kiện sản xuất.

Sai lầm thường gặp khi sử dụng phân xanh

• Cho rằng mọi loại lá cây và rác nhà bếp đều là phân xanh.
• Chọn cây sinh trưởng mạnh nhưng khó kiểm soát.
• Để cây tạo hạt rồi mới cắt.
• Trồng quá sát gốc cây chính.
• Vùi nguyên thân cây già, không băm nhỏ.
• Chôn vật liệu thành lớp quá sâu.
• Vùi phân xanh khi đất đang úng nước.
• Gieo cây chính ngay sau khi vùi.
• Phủ vật liệu tươi dày sát cổ rễ.
• Xem phân xanh là nguồn dinh dưỡng có thể thay thế hoàn toàn các loại phân bón khác.

Phân xanh nên được xem là một phần trong hệ thống quản lý đất và dinh dưỡng. Việc sử dụng vẫn cần phối hợp với kết quả quan sát cây trồng, đặc điểm đất và nhu cầu của từng giai đoạn sinh trưởng.

Câu hỏi thường gặp về phân xanh

Phân xanh có phải là phân hữu cơ không?

Phân xanh là nguồn hữu cơ có nguồn gốc thực vật và có thể được xem là một biện pháp bổ sung hữu cơ cho đất. Tuy nhiên, phân xanh khác với phân hữu cơ thành phẩm đã được ủ, xử lý hoặc sản xuất theo quy trình nhất định.

Những cây nào có thể làm cây phân xanh?

Nên chọn cây sinh trưởng nhanh, tạo nhiều thân lá, dễ phân giải, phù hợp khí hậu và không phát tán khó kiểm soát. Cây họ đậu thường được ưu tiên khi mục tiêu là hỗ trợ bổ sung nguồn đạm sinh học.

Có thể vùi trực tiếp cây phân xanh xuống đất không?

Có thể, nhưng cần cắt cây khi còn tương đối non, băm nhỏ, rải đều và trộn vào lớp đất mặt. Sau khi vùi nên có khoảng nghỉ để sinh khối phân giải trước khi gieo cây tiếp theo.

Sau khi vùi phân xanh bao lâu thì trồng cây?

Thông thường nên chờ khoảng hai đến ba tuần. Thời gian có thể thay đổi tùy loại cây, độ già của sinh khối, lượng vật liệu, nhiệt độ và độ ẩm đất.